I’ik’ tsi’, ajb’tyisaj tyi a’blel.

 Iy lob xñaxañ chumtylob tyi tyiok’i ja’ ya’tyi tyekel lumal ts l, yax x lum Tabasku, che’ ñank al lob tyi a’b lel itsiktyiyel junkotyi kolem i’ik’ tsi’, ya’ño’b iy lob jiñi tsi’ che’ bache’ juntykil kixtyañ j. Ili lekoj tsi’, ma’machtyaj ip ib, iyik’otyb, jin jachb lekob ichalentyak, bajche’ mub imichambj, lotyi, aj xch’, aj tsukutyañob, o jiñ jach-b mu’ mub ipuy xchejchenbak, ili tsi’ iprobalyñonlaj ip-ib tyi otyotyi, tyi bij o tyi kaxlañ bij. Mi’ y lob ajchumty lob tyi tyiok’i ja’, junsujtyel, juntyikil wiñik ik’aba’ aj Andrés; ili wiñik weñ ch’e’, aj ts kuty’añ Ibex chaleñ jabts’añ jump’ej a’bal tyi ip y j xi’ba’j.

Su’beñenlaj bajche’ tyi ili wiñik cha’an ip y jiñi xi’baj, tyi s k’añ tyi bijlel ichol ya’ tyi malil wits, tsa’bi iyoke tyaja kolem i’ik’ ts’, ili tsi’, ili tsi’ ambi ipusyk’al bajche’ kixtyañu mbi tyi ty’añ yik’otyi kixtyañujob. Ili tsi’ iyul ñoj ch’ejtyi che’ k’ixiñetyi, ak’ajtyintyak tyak’iñ che’ k’ixiñetyi cha’ añ a lembal a w ’baj ityojlel a pensal che’ ili tsi’… mañan k’ajal chañ’añ che’ aj Andrés, jiñi i’ik’ tsi’ tyi su’bej chokoch ka’a choñ a bj a psyk’al, yaxañ mi’ prowali ñetyi si ñoj yom ch bj a cha’leñ, ñup’ a w tyi, ma’ k’el tyiak bajche’ a ñajal, bajche’ jiñi kixtyañ job ichno’b j ipusyk’al yik’otyi; ñox kolem xi’baj, p’um p’um jiñob kixtyañojob. Jiñi tsi’ tyi p ty b j uts, machkom ibex iñi’k’i cha’leño’b cha’ ba awoñ a w tyel bajche’ tya’ ak’e tyi y l ili tsi’, tsil- tsilñaj jiñi aj Andrés tyi p ty j ibuj, w leli kak ch’mbeñ i sujm.

Yañob’ illob jiñi i’ik’ tsi’ ips ib’ yik’tyib ixikob, ch’eojb. Aj lk’l chumtylel, mi’ ylob mu’bi ik’elob jiñi lekoj tsi’, yujjilo’ bi bajche’ tyi ujtyi aj Andrés; jiñ cha’añ uts’tyakbij mi’ ptyo’bj, jiñ cha’añ ma’añ iñik’icha’leñob, k’ajalo’ icha’añ lak ch’ujtyatyi. Ma’añ cha’añ ili i’ik’ tsi’ lak klaj xi’baj, mu’bj ityajob ipsob cruz, ma’añ mi’ ib’ñañ ili tsi’ mi’ malel ilem cha’añ ibtyisañ. Iylob jiñi kixtyañujob ta’ix bityajyob jiñi i’ik’ tsi’, chokoch ma’py jiñi xi’baj mak’el chonkol tyi kisiñ jiñi pusik’al , ji’ji’ itse’tyañ ib, che’ jiñi tsi’ ch’ijyem iptyi bj p’uñ-p’uñ ipusik’al, mi’ y’biño’ tyi u’k’el tyi xiñil wits. Xñoxo’ mi’ ylo’ jiñi tsi’ wajali’ kix›tyañujbij che’ñak wiñik leko tyi cha’le jiñ cha’an ma’ mach mi’ ñik’i chaleñ, ili mulawil tyi ptyj- b tyi kolem i’ik’ tsi’ aj b’tyijsaj tyi a’blel.

El escritor Bartolomé Pérez Cruz es egresado de la Licenciatura en Desarrollo Rural Sustentable por la Universidad Intercultural del Estado de Tabasco.